İçeriğe geçmek için "Enter"a basın

Türkiye’de Batı Düşmanlığı

Türk milletinin özellikle son yıllarda ne kadar kutuplaştığı her gün gündemimizde olan bir konu.  Bunun ayrıntılarına girmeyeceğim.

Ancak, sağcı ile solcuyu, dindar ile seküleri, muhafazakar ile ilericiyi, Kemalist ile islamcıyı birleştiren bir tek konu var: Batıya karşı şüphe, hatta kin ve nefret.

Oysa geçmişte böyle bir geleneğimiz olmadı.  Tersine, Osmanlı İmparatorluğu İkinci Viyana bozgunundan sonra son iki küsur asırlık kalan tarihi boyunca yüzünü Batıya çevirmiş, Batının teknolojisini ilk önce askeri alanda, daha sonra da birçok başka alanda benimsemiş, Tanzimat’tan sonra da devlet yapısı, hukuk, eğitim, kıyafet, dil, hatta müzik, sanat ve edebiyat bile Batı modeli üzerinden yeniden şekillendirilmiş, modernleşme ile batılılaşma, eş anlamlı iki kelime halini almıştır.

Cumhuriyet ile bu süreç hızlanmıştır.  Her ne kadar Çanakkale ve Kurtuluş Savaşlarımızın yedi düvele karşı tek başımıza yapıldığı okul kitaplarımızda anlatılıyorsa da, Çanakkale’de ve genelde Birinci Dünya Savaşında Almanya ve Avusturya-Macaristan -ve arada Bulgaristan- ile müttefikliğimizin hem askeri, hem de ekonomik faydaları büyük olmuştur.  Örneğin Çanakkale’nin son dönemlerinde Boğazın tepelerine yerleştirilen ve Avusturya-Macaristan ordusuna bağlı son model Krupp top bataryalarının müttefikler tarafından tutulan plajları menzilleri altına aldığı ve o topların İngilizlerin Çanakkale’den çekilmesini hızlandırdığı okullarımızda pek öğretilmez.  Aynı şekilde Kurtuluş Savaşımızda Sèvres Antlaşmasının imzacılarından İtalya hiç müdahale etmemiş, Fransa da Antep, Maraş ve Urfa’da kısa süren çatışmalardan sonra geri çekilmiş ve bu sene 100. yılı kutlanacak olan Ankara Antlaşmasını yapmak suretiyle Ankara hükümeti ile daha 1921’de resmi bir anlaşma imzalayan ilk Batılı devlet olmuştur. İngiltere’nin Yunanistan’a verdiği destek söylemde kalmış ve TBMM hükümeti ile ilişkiyi düzenli sürdürmüştür.

Nitekim Kurtuluş Savaşı bitip de Cumhuriyet kurulduktan sonra ne Atatürk’te, ne de İnönü’de Batı düşmanlığı gözlemlenmiştir.  Atatürk, reformlarının en önemlilerini yaparken Batıdan esinlenmiş, Medeni Kanunu İsviçre’den, Ceza Kanununu İtalya’dan almıştır. Çanakkale’de ölen yabancı askerlerin analarına hitaben ettiği o meşhur sözün Avustralya’da nasıl derin bir etki yarattığını kendi gözümle orada gördüm.  O sözde düşmanlıktan başka her şey vardır. İngiltere Kralı VIII. Edward’ı Kurtuluş Savaşı bittikten sadece 14 yıl sonra İstanbul’da sıcak ve samimi bir şekilde ağırlayışı tarih kitaplarına girdiği gibi herhalde İngiltere’ye düşmanlık duymadığının açık bir göstergesiydi.  Hatay sorununu da o zaman Milletler Cemiyeti adına Suriye’yi yöneten Fransa ile işbirliği içinde çözmüştür.  Kendisinden sonra İnönü, İkinci Dünya Savaşı arifesinde o dönemlerde On İki Adaya sahip olan İtalya’dan gelebilecek bir tehdide karşı Fransa ve İngiltere ile ittifak anlaşması imzalamıştır.  Anlaşmanın şartları yerine gelmediğinden ve özellikle endişe edilenin tersine İtalya ülkemize saldırmadığı için anlaşmanın hükümleri işletilmemiştir.  Buna rağmen, Savaş sonrasında Türkiye gerek İnönü, gerek Demokrat Parti zamanında Batı yönlü ittifak politikasını bu sefer Sovyet tehdidine karşı sürdürmüştür.  Türkiye Avrupa Konseyine, OECD’ye, NATO’ya girmiş, dış politikasında hep Batıdan yana olmuştur.  Örneğin Cezayir’in Fransa’ya karşı verdiği kurtuluş savaşında Cezayir’li kurtuluş savaşçılarını değil, Fransa’yı desteklemiştir.

1960’lı yıllarda ABD ile sıkıntıların ilk işaretleri kendini göstermeye başlamıştır. Küba krizi sırasında Başkan Kennedy’nin Sovyet lideri Khruşçev ile yaptığı gerginliği azaltma anlaşmasında ülkemize hiç danışmadan Türkiye’de konuşlanmış nükleer başlıklı Jüpiter füzelerini geri çekmeyi taahhüt etmesi soğuk duş etkisi yaratmıştı.  Bu füzelerin amacı Türkiye’nin savunması değil miydi? Türk hükümetine sorulmadan nasıl geri çekililerdi? İki yıl sonra sonraki Başkan Johnson’un ABD tarafından Türkiye’ye hibe edilmiş silahların Kıbrıs’a olası bir harekatta kullanılamayacağına dair mektubu da ilişkilere uzun süre unutulmayan bir darbe indirmiştir.  Oysa mektubun üslubu Trump’ın Cumhurbaşkanı Erdoğan’a gönderdiği (Akıllı ol!) mektubunun yanında kibar kalıyordu. Üstelik ABD’nin ortak hedeflere karşı mücadele için verdiği silahların bu hedefler dışında kullanılmasına karşı çıkması maalesef eşyanın tabiatındandır. Nitekim, o tarihten 10 yıl sonra gerçekleşen 1974 Kıbrıs harekatı üzerine Türkiye benzer sebeplerden dolayı 3 yıl sürecek bir ABD silah ambargosuna tabi tutulmuştur.

Johnson mektubunun yarattığı kızgınlığın üstüne Vietnam savaşının gençlik üzerinde sebep olduğu infial bindi. Aslında o tarihlerde bütün Avrupa gençliği Vietnam savaşından dolayı ABD’ye karşı kızgınlık duymakta, her tarafta ABD bayrakları yakılmakta, ABD temsilciliklerinin önünde sürekli gösteriler düzenlenmekteydi. Türkiye’de ayrıca ABD Büyükelçisinin otomobili yakılmış, üniversite gençliği ABD denizcilerine İstanbul’da denize atmakla böbürlenmiş, daha sonra ABD askerleri rehin alınmıştı. Ancak Vietnam savaşının ABD mağlubiyetiyle bitmesinden sonra diğer ülkelerde bu kızgınlık unutuldu gitti.  Bizde ise kaldı. 

ABD karşıtlığının pekişmesinin başlıca sebebi 1960’lı yıllardan itibaren ülkemizin de emperyalizmin kurbanları arasında olduğu söyleminin özellikle sol çevrelerde geliştirilmesidir.  Aslında bu söylemi geliştirenler Türkiye Cumhuriyeti’nin bir imparatorluğun halefi olduğunu unutmuşlardı.  Kimisi Osmanlı İmparatorluğunun Batı imparatorluklarından farklı olduğunu, sömürgeci ve baskıcı olmadığını öne sürerler. Bu kısmen doğru olmakla beraber, Balkanlarda ve Arap dünyasında bıraktığımız izin çok sevimli olmadığı da bir gerçektir. Örneğin Beyrut’un önemli meydanının, Cemal Paşanın 1916’da orada astığı Arap milliyetçilerinin anısına “Şehitler Meydanı” adını taşıdığı pek hatırlanmak istemez.  Tüm Arap dünyasında fethetmediğimiz tek ülke olan Fas, bu özelliğiyle çok övünür.

Yine de bu emperyalizmin kurbanı söylemi gerçeklere pek uymasa da epey kök salmıştır. Oysa, Türkiye, bir Hindistan veya Cezayır’dan farklı olarak hiçbir zaman asırlarca sömürge olmamış, bağımsızlığını kaybetmemiştir. Kurtuluş savaşı ve İstanbul’un işgali 3’er yıl sürmüştür. Tabii ki yaşanan o felaketler çok büyüktür ama 20. yüzyıl tarihinin bu tür felaketlerle dolu olduğu, Avrupa’da nerede ise her ülkenin savaş, işgal, katliam, kıtlık vs yaşadığı unutulmakta, yaşadığımız acı tecrübelerin benzeri olmadığı efsanesi kafalara yerleştirilmektedir.  Belki bizim özelliğimiz, sayfayı çevirmekten aciz olmamız, hep geçmişte yaşamamız ve Sèvres sendromundan kurtulmakta yaşadığımız güçlüktür denebilir.  Tarihten ders çıkarmak şüphesiz önemlidir ama sadece geçmişte yaşamak yanlış olup, ileriye bakmasını bilmek de gerekir.  Cumhuriyeti kuranlarda olmayan bu yaklaşımın sonraki nesillerde hortlaması da ilginç bir özelliktir.

ABD karşıtlığı 1960’lı yıllarda ilişkiye girmeye çalıştığımız Avrupa bütünleşme hareketine de kuşku ile bakmamıza katkıda bulunmuş ve genelde batı karşıtlığına dönüşmüştür.  Örneğin, “Onlar ortak, biz pazar” söylemi Avrupa Ekonomik Topluluğu ile ilişkileri yönetmekle sorumlu çevrelere hakim olmuş ve 1970’li yıllarda birçok fırsat kaçırmamıza yol açmıştır. Meslek hayatım boyunca Batıya karşı duyulan antipatinin asker-sivil-siyasetçi yönetici kadroda ne kadar kuvvetli olduğunu her devirde ve her seviyede gözlemlemişimdir.  Dünya görmüş, eğitimli, dil bilen ve Batı kültürünü ve hayat tarzını benimsemiş kişiler arasında bu duygunun ne kadar kuvvetli olduğuna hep şaşmış ve kendi kendime izah edememişimdir. Bu yüzdendir ki Türkiye Avrupa bütünleşme hareketine hiçbir zaman samimi bir şekilde sarılmamıştır. 

Son 50 yılda siyaset sahnesine gittikçe kuvvetlenerek giren İslamcı hareketlerin Batı karşıtlığını izah etmek daha kolay.  Nihayet, onların değerleri Batı değerlerinin tamamen dışında, seküler yaşam tarzını reddetmekte ve en azından bir bölümü imkan olsa şeriat rejimini ihdas etmek ister. Batının hayat tarzına, değerlerine, kültürüne karşı husumet duyar, sürekli bir mücadele atmosferinin sürdürülmesini isterler.  Bu onların tabiatında vardır ve şaşırtıcı değildir.  Tabii o hareketlere mensup kişilerin çocuklarını Batıda eğitmek istemeleri karşılaştıkları birçok tezattan sadece biridir.  Kendi iç ve dış politika hatalarını örtbas etmek amacıyla her fırsatta ABD ve çeşitli Avrupa ülkelerine sataşanların Rusya’ya ve Çin’e karşı sessiz kalmaları da ayrıca ilginçtir.  Örneğin geçtiğimiz günlerde Gara katliamı üzerine ABD Dışişleri Bakanlığının yaptığı beceriksiz basın açıklamasına en sert tepkiyi gösterenler, Rusya’nın vahim olayı kuru ve PKK’dan hiç bahsetmeyen bir açıklama ile geçiştirdiğini görmezden gelirler.  Müslüman dünyanın liderliğine oynayanların Müslüman Çin Uygurlarının uğradıkları insanlık dışı muameleye karşı sessiz kalmaları görmeye alıştığımız tezatlardan sadece biridir.  Burada İslamcıların Avrasya’cılarla aynı paralelde hareket etmeleri de dikkat çekicidir. 

Ancak, seküler hayat tarzını ve kültürünü benimsemiş kişilerde Batıya karşı husumetin devamı şaşırtıcıdır. Kökeninde bir hayli mübalağalı ayrımcılık ve haksızlığa uğrama efsanesinin bulunduğu şüphesizdir.  Oysa yukarıda da belirttiğim gibi fırsat varken Türkiye’yi o tarihlerde yöneten asker-sivil egemen sınıflar Avrupa bütünleşmesine sırtlarını çevirmişlerdi. Bunun nedenlerini belki ayrı bir yazıda kendi tecrübelerime dayanarak incelerim.  Neticede ülkedeki tüm siyasi cereyanlar Batıya karşı her gün husumet kustukça kamuoyunun da bundan etkilenmemesi mümkün değildi.  Yapılan yoklamalarda halkın çoğunluğunun en büyük tehdit olarak ABD ve çeşitli Avrupa ülkelerini görmesi o nedenle şaşırtıcı değildir. 

Neticede bugün ülkemiz genelde Batıdan ve özellikle Avrupa’dan gittikçe uzaklaşmaktadır. Batıdan uzaklaştıkça da Batının belli başlı değerleri olan demokrasi, hukuk ve ferdi hürriyetlerden de uzaklaşmaktadır.  Bundan zarar görenler ve daha da görecek olanlar, seküler kesimlerdir maalesef.  Keşke bunun farkında olsalar da söylemlerini değiştirseler.